Baza wiedzy / Pourazowe zmiany zwyrodnieniowe stawu biodrowego
Złamanie panewki stawu biodrowego może mieć poważne konsekwencje – jedną z nich są pourazowe zmiany zwyrodnieniowe, które mogą znacząco obniżać jakość życia pacjentów. O możliwościach leczenia, roli rehabilitacji i specyfice endoprotezoplastyki w takich przypadkach opowiada dr n. med. Grzegorz Doroszewski – specjalista ortopedii i traumatologii narządu ruchu z Centrum Medycznego Gamma.
1 – Czym są zmiany zwyrodnieniowe stawu biodrowego i jakie mogą być ich przyczyny?
Zmiany zwyrodnieniowe stawu biodrowego wynikają przede wszystkim z uszkodzenia chrząstki stawowej – zarówno tej pokrywającej głowę kości udowej, jak i panewkę stawu biodrowego. Przyczyn tego rodzaju zmian może być wiele: np. siedzący tryb życia, nadwaga, przebyte urazy czy nadmiernie obciążanie stawu biodrowego. Jedną z najczęstszych jest naturalne zużycie stawu związane z upływem lat.
Z drugiej strony choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego może być skutkiem różnego rodzaju urazów, na przykład złamania panewki stawu biodrowego, uszkodzenia głowy kości udowej czy złamania szyjki kości udowej. Takie urazy mogą prowadzić do nieprawidłowego ustawienia głowy kości udowej w stawie, co dodatkowo sprzyja rozwojowi zwyrodnień.
Warto także wspomnieć o problemach, które mogą mieć swoje początki już w życiu płodowym. Rozwojowa dysplazja stawu biodrowego, czyli wrodzone nieprawidłowe ustawienie biodra, również może przyczynić się do powstawania zmian zwyrodnieniowych w późniejszym życiu.
2 – W jaki sposób urazy mechaniczne przyczyniają się do powstawania zmian zwyrodnieniowych?
Urazy mechaniczne mogą wpływać na powstawanie zmian zwyrodnieniowych w stawie biodrowym na dwa sposoby. Po pierwsze, mogą prowadzić do uszkodzenia chrząstki, nawet w przypadku stosunkowo łagodnych urazów, powodując pęknięcia okrywy chrzęstnej. W przypadku urazów o większej energii może dojść do złamania panewki stawu biodrowego lub głowy kości udowej. Tego typu uszkodzenia wywołują nierówności w chrząstce oraz zaburzają rozkład obciążeń działających na staw, co z czasem prowadzi do rozwoju zmian zwyrodnieniowych.
Druga możliwość to uszkodzenie innych struktur tworzących staw biodrowy, takich jak obrąbek stawowy. Jeśli dojdzie do takiego uszkodzenia, również następuje nieprawidłowy rozkład obciążeń w stawie biodrowym, co ostatecznie sprzyja powstawaniu zmian zwyrodnieniowych.
3 – Jakie są różnice między zmianami zwyrodnieniowymi wynikającymi z urazu a zmianami spowodowanymi procesem starzenia się?
Zmiany zwyrodnieniowe wynikające z procesu starzenia przebiegają zazwyczaj powoli i stopniowo. Są one efektem naturalnego zużywania się chrząstki stawowej, jej powolnej degeneracji, która postępuje wraz z wiekiem.
Natomiast zmiany pourazowe mają inny charakter. W takich przypadkach elementy stawu biodrowego – głowa kości udowej i panewka – przestają do siebie odpowiednio pasować. Powstają nierówności, uskoki lub niepasujące do siebie powierzchnie stawowe, które zakłócają prawidłową pracę chrząstki. Taki nieprawidłowy rozkład sił działających na staw prowadzi do szybszego niszczenia chrząstki, co przyspiesza rozwój zmian zwyrodnieniowych.
4 – Jakie objawy mogą wskazywać na zmiany zwyrodnieniowe po urazie?
Objawy zwyrodnienia stawu biodrowego po urazie stawu biodrowego są zbliżone do tych, które występują przy zwyrodnieniach wynikających ze starzenia się i zużycia chrząstki. Najczęściej obserwuje się ograniczenie ruchomości stawu biodrowego oraz dolegliwości bólowe. Charakterystycznym objawem jest ból nocny, który pojawia się w wyniku długotrwałego utrzymywania głowy kości udowej w jednej pozycji.
Różnicę w symptomach mogą zauważyć pacjenci, którzy przeszli operację w związku z urazem, na przykład zespolenia złamania panewki stawu biodrowego czy obręczy miednicy. W takich przypadkach ograniczenie ruchomości chorego stawu może być efektem samego urazu lub brakiem możliwości odtworzenia prawidłowe kształtu stawu biodrowego. W rezultacie u tych pacjentów ograniczenie ruchomości występuje znacznie wcześniej, już po kliku miesiącach po operacji. Szybko narasta ból.
Ponadto u chorych po zespoleniu panewki stawu biodrowego może dojść do martwicy zespalanych odłamów. Martwica odłamów wynika z utraty ukrwienia danego fragmentu kości w czasie urazu. Objawy występują szybko, ok. 2-4 mce po operacji.
5 – Czy istnieją grupy osób bardziej narażone na pourazowe zmiany zwyrodnieniowe stawu biodrowego?
Tak, są grupy osób, które są bardziej narażone na rozwój pourazowych zmian zwyrodnieniowych stawu biodrowego. Przede wszystkim są to osoby wykonujące pracę fizyczną lub regularnie obciążające staw biodrowy, na przykład poprzez długotrwałe chodzenie z dużym obciążeniem. Również biegacze czy osoby trenujące z dużymi obciążeniami należą do grupy zwiększonego ryzyka.
W takich przypadkach siły działające na panewkę stawu biodrowego są znacznie większe, co przyspiesza tempo powstawania zmian zwyrodnieniowych. To sprawia, że osoby z tych grup są bardziej podatne na tego typu problemy, zwłaszcza jeśli wcześniej doszło do urazu stawu biodrowego.
6 – Czy w przypadku nieleczonego urazu stawu biodrowego mamy do czynienia ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia zmian zwyrodnieniowych stawu biodrowego?
W przypadku nieleczonych urazów stawu biodrowego, szczególnie w przypadku złamania panewki, może dojść do powstania uskoku lub zagniecenia powierzchni stawowej. Tego typu zmiany prowadzą do nieprawidłowego rozkładu sił działających na panewkę stawu biodrowego, co skutkuje przyspieszonym procesem degeneracyjnym. Zmiany zwyrodnieniowe w takiej sytuacji rozwijają się znacznie szybciej niż te wynikające z naturalnego procesu starzenia się stawu. Mogą pojawić się już w ciągu kilku miesięcy od urazu, a średnia przeżywalność stawu w takim przypadku wynosi około półtora roku. W takich przypadkach jedyną skuteczną metodą leczenia, która przynosi poprawę funkcjonowania pacjenta, jest endoprotezoplastyka stawu biodrowego.
W przypadku złamań z przemieszczeniem odłamów kluczowe dla dalszego leczenia jest odpowiednie nastawienie odłamów panewki stawu biodrowego. Nienastawione fragmenty powodują, że cała część miednicy ustawiona jest w nieprawidłowej pozycji, co utrudnia prawidłowe posadowienie implantów podczas operacji endoprotezy oraz odzyskanie pełnego zakresu ruchu.
Przemieszczenie odłamów, zwłaszcza w kierunku miednicy, może także prowadzić do skrócenia kończyny, nawet po założeniu implantów. Choć endoproteza stawu biodrowego może poprawić funkcjonowanie, w przypadku znacznego przemieszczenia panewki, możliwość korekcji zmian jest ograniczona. Dlatego, zawsze gdy to możliwe, należy podjąć próbę nastawienia i zespolenia panewki przed założeniem endoprotezy.
7 – Jakie badania diagnostyczne są niezbędne do wykrycia zmian zwyrodnieniowych powstałych na skutek urazu?
W przypadku podejrzenia pourazowych zmian zwyrodnieniowych stawu biodrowego, pierwszym i najczęściej stosowanym badaniem jest zdjęcie rentgenowskie. Rentgen pozwala na ocenę obecności zmian zwyrodnieniowych oraz ich stopnia nasilenia. W przypadku, gdy zmiany te są mało wyraźne na zdjęciu rentgenowskim, a pacjent zgłasza duże dolegliwości bólowe, warto rozważyć dodatkowe badanie, takie jak rezonans magnetyczny, które dostarcza bardziej szczegółowych informacji na temat uszkodzeń chrząstki lub obrąbka.
W diagnostyce pourazowych zmian zwyrodnieniowych szczególne znaczenie ma także tomografia komputerowa. Badanie to pozwala precyzyjnie ocenić ustawienie panewki oraz głowy kości udowej w stawie biodrowym. Dzięki temu możemy skutecznie zaplanować leczenie operacyjne, w tym dobór odpowiednich implantów oraz przewidzieć trudności, które mogą wystąpić podczas zabiegu.
8 – Jakie są opcje leczenia wczesnych pourazowych zmian zwyrodnieniowych przed koniecznością endoprotezoplastyki?
W przypadku wczesnych pourazowych zmian stawu biodrowego rehabilitacja jest jednym z pierwszych kroków leczenia. Celem rehabilitacji jest przede wszystkim zmniejszenie dolegliwości bólowych oraz zwiększenie zakresu ruchomości stawu biodrowego. Jednak w przeciwieństwie do zmian zwyrodnieniowych wynikających ze starzenia się, w przypadku pourazowych zmian zwyrodnieniowych pole manewru jest bardziej ograniczone. Wynika to z faktu, że zmiany te często wynikają z nieprawidłowego ustawienia elementów kostnych stawu biodrowego, czyli panewki i głowy kości udowej, które nie pasują do siebie. To prowadzi do dużego tarcia, które utrudnia uzyskanie wystarczającej poprawy mimo działań rehabilitacyjnych.
Często pojawia się pytanie czy stosowanie kwasu hialuronowego, osocza bogato płytkowego lub komórek macierzystych może pomóc w tej sytuacji? Choć badania naukowe nie potwierdzają długotrwałej skuteczności tych metod, w niektórych przypadkach mogą one przynieść częściową poprawę, trwającą od kilku tygodni do kilku miesięcy. Jednakże nie są to rozwiązania długoterminowe, a ich stosowanie nie wydłuża znacząco okresu do konieczności wykonania endoprotezoplastyki stawu biodrowego.
9 – Czy implanty używane w czasie endoprotezoplastyki stawu biodrowego w przypadku zmian pourazowych są takie same jak w chorobie zwyrodnieniowej?
W większości przypadków implanty stosowane w endoprotezoplastyce stawu biodrowego, w przypadku zmian pourazowych są podobne do tych, które używamy w chorobie zwyrodnieniowej. Niemniej jednak, w przypadku złamań panewki stawu biodrowego, musimy uwzględnić fakt, że doszło do przemieszczenia panewki. W czasie zabiegu operacyjnego, przy planowaniu endoprotezoplastyki, bierzemy pod uwagę konieczność przywrócenia prawidłowego ustawienia panewki stawu biodrowego. Może to wymagać zastosowania implantów, które umożliwią odpowiednie ustawienie głowy kości udowej lub panewki stawu biodrowego.
Warto również pamiętać, że w niektórych przypadkach konieczne jest usunięcie wcześniejszego zespolenia, na przykład w przypadku złamania panewki stawu biodrowego, które może uniemożliwiać założenie endoprotezy. Klasyczne implanty mogą okazać się niewystarczające – w takich sytuacjach może być konieczne dodatkowe mocowanie implantów za pomocą śrub lub wypełnienie dna panewki specjalnymi implantami, zwanymi augmentami. Dzięki temu możemy odzyskać prawidłowe położenie głowy kości udowej, co zapewnia prawidłowy ruch w stawie biodrowym.
10 – Czy pacjenci z pourazowymi zmianami zwyrodnieniowymi mają inne rokowania po endoprotezoplastyce niż ci z innymi rodzajami zwyrodnień?
W przypadku endoprotezoplastyki stawu biodrowego po urazach rokowanie jest zazwyczaj nieco gorsze niż w przypadku zmian zwyrodnieniowych wynikających z procesu starzenia się. Wynika to z faktu, że w przypadku zmian pourazowych łożysko kostne, w którym zakłada się endoprotezę, często nie jest prawidłowe. Mowa tu o przemieszczeniu odłamów kostnych, które mogą dotyczyć nie tylko dna panewki, ale i całej miednicy, która jest ustawiona nieprawidłowo. Często podczas operacji zespolenia panewki stawu biodrowego lub obręczy miednicy nie udaje się w pełni przywrócić anatomicznego położenia odłamów.
Takie ustawienie miednicy sprawia, że nie funkcjonuje ona tak, jak u osoby zdrowej, a w konsekwencji rozkład sił w stawie biodrowym ulega zmianie. To powoduje, że pacjenci po operacji endoprotezoplastyki stawu biodrowego w wyniku urazu są bardziej narażeni na powikłania w porównaniu do osób, u których zabieg wykonuje się w przypadku zwyrodnienia stawu wynikającego z procesu starzenia.
11 – Jakie znaczenie ma odpowiednie leczenie i rehabilitacja po złamaniu stawu biodrowego, aby zminimalizować ryzyko wystąpienia zmian zwyrodnieniowych?
Odpowiednie leczenie złamania i rehabilitacja po złamaniu panewki stawu biodrowego mają kluczowe znaczenie dla zminimalizowania ryzyka wystąpienia zmian zwyrodnieniowych. Pierwszym krokiem jest prawidłowa ocena złamania. W przypadku złamań, które nie wiążą się z przemieszczeniem odłamów, ryzyko zmian zwyrodnieniowych jest stosunkowo niewielkie. Natomiast w przypadku złamań z dużym przemieszczeniem, kluczowe jest odpowiednie nastawienie i zespolenie odłamów, co pozwala na przywrócenie prawidłowego ustawienia stawu.
Po operacji najważniejsze jest przestrzeganie zaleceń lekarza prowadzącego, zwłaszcza jeśli chodzi o unikanie pełnego obciążania stawu w początkowym okresie, który zwykle trwa ok. 3 miesiące po urazie. Pierwsze sześć tygodni po zabiegu to czas, kiedy obciążanie stawu powinno być całkowicie ograniczone, a po tym czasie zaleca się stopniowe wprowadzanie obciążenia. W trakcie tego procesu regularne kontrolowanie gojenia kości i położenia implantu za pomocą zdjęć rentgenowskich jest niezbędne.
Równie ważna jest rehabilitacja, która pomaga w stopniowym obciążaniu stawu, poprawie chodu oraz wzmocnieniu mięśni, które mogły zostać uszkodzone podczas operacji. Sumienność pacjenta w wykonywaniu ćwiczeń rehabilitacyjnych oraz przestrzeganie zaleceń dotyczących obciążania stawu mają istotny wpływ na dalszy przebieg leczenia.
Natomiast część odpowiedzialności za sukces leży po stronie chirurga, który musi odpowiednio nastawić odłamy kości. Niemniej trzeba mieć świadomość, że w niektórych przypadkach nie jest możliwe pełne odtworzenie pierwotnej powierzchni stawowej. Zgniecione fragmenty kości, mimo starań o ich odbudowę, mogą pozostawić ubytki, a nieprawidłowy rozkład sił w stawie może prowadzić do wcześniejszych zmian zwyrodnieniowych.
